خلفاي تجمل پرست عباسي در تزيين كاخهاي افسانه‌اي خود از هيچ زيبنده‌اي فروگذار نبوده‌اند از اين رو قالي دستباف ايراني مطمئناً يكي از تزيين كننده‌هاي سنگ فرش اين كاخها بوده است.
در دوره عباسيان روايات و اسناد بسيار فراواني وجود دارد كه حاكي از شرح تحف و هداياي حكام محلي براي خلفاي حاشيه نشين دجله بوده است و در ميان آنها انواع قالي‌هاي نفيس به چشم مي‌خورد. از جمله اين مستندات مي‌توان به گزارشهاي باج و خراج عباسيون اشاره داشت. در عهد ماموم عباسي از جمله تاديه‌هاي مالياتي ايلات مختلف ايران فرستادن ششصد تخته قاليچه طبرستاني بوده است. ضمن آنكه در روايات آمده است كه علي‌بن عيسي بن ماهان نماينده‌ هارون الرشيد در خراسان از آن ايالات بارها قاليچه‌هاي زيبا براي او پيشكش كرده است.
ابن خلدون مي‌آورد كه در قرن هفتم آذربايجان مركز بافت قالي ايران بوده است و آنان هر سال مي‌بايست به عنوان ماليات ششصد تخته‌ قالي را براي دربار خلفاي عباسي مي‌فرستادند. او همچنين يادآور مي‌گردد كه در گيلان قاليهايي با طرح سجاده‌اي بافته مي‌شده است.
مولف « حدود العالم» كه به سال 372 هجري قمري نگاشته شده است به نام بردن از برخي شهرهاي ايران كه در آن روزگار قاليبافي در آن‌ها رواج داشته است مي‌پردازد. او مي‌آورد كه؛
«بخارا... از او بساط و فرش و مصلي نماز خيزد نيكو و پشمين» و يا «فارس ... و بساط‌ها و فرشها و زيلوها و گليم‌هاي با قيمت خيز و...) و يا «خوي، بركري، ارجيح، اخلاط، نخجوان، بدليس. از اين شهرها قالي و... بسيار خيزد»

 

قاليبافي در دوره حكومت‌هاي متقارن

در بين حكومتهاي متقارن كه از اواخر قرن سوم تا زمان حمله چنگيزخان مغول در ايران حكومت داشتند تنها چند سلسله نسبت به هنر، فرهنگ و ادب توجه خاصي داشتند كه از ميان آنها مي‌توان به سامانيان، آل بويه و سلجوقيان اشاره داشت.
در اين بين سلجوقيان كه از نژاد تركان سلجوقي بوده، در طي قرن پنجم وارد ايران شده و آذربايجان و نواحي عمده‌اي از مركز و غرب ايران را به تصرف خود درآوردند. با اين تهاجم زبان و فرهنگ آنان نيز به اين سرزمين آورده شد و با هنر و فرهنگ ايران ممزوج گرديد و در نتيجه طرحهاي قالي ايران در اين برخورد فرهنگ متاثر از طرحهاي سلجوقي گرديد. ليكن با اين وجود امروزه از فرشهاي ايراني مربوط به اين دور اثري وجود ندارد.
س. ادواردز محقق برجسته فرش ايران معتقد است كه شاهان سلجوقي سازنده و حامي هنرهايي همچون نقاشي و خوشنويسي بوده‌اند ليكن هرگز از فرش درك مناسبي نداشته و نتوانستند سبب رونق و شكوفايي آن گردند.
از سويي ديگر حصوري انديشمند ايراني برخلاف ادواردز و برخي ديگر از محققين اعتقادي در ومجود طرح و نقشه سلجوقي نداشته و آن (نقشه‌سلجوقي) را نوعي نقشه‌اي معمول در تمام ايران از جمله آذربايجان، قفقاز (ناحيه اران) و آسياي صغير مي‌داند.
در مورد فرشهاي عهد سلجوقي همانگونه كه گفته شد امروزه اثري وجود ندارد ليكن احتمال تشابه آنها با نمونه فرشهاي ايراني موجود در مسجد علاالدين قونيه كه در آن عهد پايتخت سلجوقيان بود فراوان است. با اين حال مي‌توان با احتياط بسيار نقشه اين فرشها را شكسته و بدون اغنا دانست كه ظرافت آنها نيز زياد نبوده است.
از ديگر روايات در مورد ساير حكومتهاي متقارن ميتوان به نوشته‌هاي مقدسي تازي نژاد در سده پنجم هجري قمري اشاره كرد كه از قاليهاي قاينات تمجيد ارمغانهاي سلطان محمود غزنوي به يوسف قورخان از فرشهاي گرانمايه ارمني و قاليهاي اويسي سخن گفته است.
و يا يكبار در تاريخ بيهقي، نويسنده در شرح مجلسي از سلطان محمود غزنوي در اوايل قرن پنجم مي‌نويسد كه «اين صفه را به قالي‌ها و يدباعاي رومي بياراسته بودند» كه اينها همه نشان از تمايل غزنويان به قالي و فرشهاي ايراني ميباشد.
درباب آل بويه نيز گفته‌اند كه اين حكومت در پيشرفت توسعه صنعت قاليبافي سهم فراواني را بازي كرده است.
از سويي ديگر با فروخي در ترجمه محاسن اصفهان در سده پنجم از بازارهاي و كالاهاي مغازه‌هاي اصفهان سخن برزبان مي‌راند و در ميان آنها از زيلو و قالي نامي مي‌برد.
در اشعار منوچهري، انوري ، عنصري و خالقي نيز به قطعات و قصايد فراواني برمي‌خوريم كه در آنها از قالي و رنگهاي به كار رفته در آنها سخن به ميان آمده باشد.
از جمله اين اشعار ابيات خاقاني است كه از قالي‌هاي مرندي در آن عصر اظهار گلايه كرده و آنها را داراي بافتي لطيف، نرم و مناسب ندانسته است.

 

قاليبافي در دوره حكومت ايلخانان

در قرن هفتم و در سال 630 هجري قمري، چنگيز، خان مغولي به ايران حمله برد. او از مرزهاي شرقي ايران كه در آن دوران در طيول حكومت سلطان محمد خوارزمشاه وارد ايران گشت و پس از براندازي بسياري از حكمرانان متقارن بر ايران تسلط مي‌يابد. با اين تهاجم سپاهيان مغول، قاليبافي نيز به مانند ساير فعاليتهاي هنر تا مدتي متوقف مي‌شود.
ليكن با آرامش اوضاع كه دوران كوتاهي بيش نمي‌باشد مجدداً قاليبافي در دوران نوادگان چنگيز و ايلخانان او رواج مي‌يابد.
آنگونه كه روايت شده است پادشاهان ايلخاني حكامي فرهنگ پرور بوده‌اند. آمده است كه قالي‌هاي بافته شده در اين دوره از طريق بنادر خليج فارس به هندوستان و يا توسط بازرگانان و نيزي و ژنوايي به اروپا حمل مي‌گرديده‌ است.
در اين بين شهر موصل در عراق امروزي به دليل قرار گرفتن در سر راه تبريز و بغداد (دو مقر حكومتي ييلاقي و قشلاقي ايلخانان) مكان مناسب براي تجارت و خريد و فروش قاليهاي ايراني بوده است.
آمده است كه در اين شهر نيز نوعي گليم بنام عتابيه از انواع پشمهاي كردي و لري تهيه مي‌گرديده و به فروش مي‌رسيده است.
ياقوت نيز در همان دوران قرن هفتم اطمينان مي‌دهد كه در آذربايجان قاليبافي رواج داشته است.
با اين حال زماني كه غازان خان يكي از ايلخانان مغول كاخ با شكوهي را در تبريز بنا نهاد دستور داد تا كف تالارهاي آنرا با فرشهاي بزرگ پارچه فارس بپوشاند.
سيسل ادواردز در اين زمينه معتقد است كه در آن زمان برخلاف نظر ياقوت قاليبافي در آذربايجان چندان رواج نداشته و مسلماً فرشهاي بزرگ پارچه در آنجا يافته نمي‌شده است كه حكمران مغولي سعي كرده است تا از فارس براي كاخ خود فرش طلب نمايد.
در اين زمينه ويلهلم ميستر واريك اشنتبر نرپارافراتر نهاده و نظر ياقوت را كاملاً رد كرده و مدعي هستند كه در آن دوره قاليبافي در آذربايجان رواج نداشته است.
ابن بطوطه، سياح مراكشي نيز صد سال پي از ياقوت در شرح مجلس اتابك افراسياب از خانمهاي بختياري در ايذه ذكر مي‌نمايد كه جهت پذيرايي در برابر او قالي سبز رنگي را مي‌گسترانند.